कर्जतच्या बारवेत दडलेला ३२५ वर्षांचा इतिहास

एकाच बारवेवर दोन शिलालेख; जलसंवर्धन, दानपरंपरा आणि लोककल्याणाचा दुर्मीळ वारसा

दि. 14 जून 2026 गणेश कविटकर 

कर्जत तालुका – शिलालेख वाचन – भाग – 8

 

अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कर्जत हे शहर केवळ व्यापारी आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या नव्हे, तर ऐतिहासिक वारशामुळेही विशेष महत्त्वाचे ठरत आहे. कर्जत-शिंदेवाडी मार्गालगत असलेल्या एका प्राचीन बारवेवर तब्बल साडेतीनशे वर्षांपूर्वीचे दोन शिलालेख आढळून आले असून, या शिलालेखांमधून तत्कालीन समाजजीवन, जलव्यवस्थापन, दानपरंपरा आणि लोककल्याणाची भावना यांचे अत्यंत प्रभावी दर्शन घडते.

विशेष म्हणजे या बारवेवरील पहिला शिलालेख विहिरीच्या बांधकामाची नोंद करतो, तर दुसरा शिलालेख त्याच विहिरीच्या जीर्णोद्धाराची माहिती सांगतो. त्यामुळे एकाच जलस्रोताच्या निर्मितीपासून ते त्याच्या संवर्धनापर्यंतचा इतिहास या दोन शिलालेखांतून जिवंतपणे उलगडतो. महाराष्ट्रातील शिलालेखांमध्ये अशा प्रकारचे उदाहरण अत्यंत दुर्मीळ मानले जाते.

सन १६९८ मधील “सराफ विहीर” बांधकामाची नोंद

बारवेच्या आतील भिंतीवर उंचावर कोरलेल्या सात ओळींच्या देवनागरी शिलालेखात शके १६२० (इ.स. १६९८) मधील महत्त्वाची माहिती नोंदविण्यात आली आहे. वातावरणाचा परिणाम, पाऊस, वारा आणि कालौघामुळे अनेक अक्षरे झिजली असली तरी संशोधकांच्या प्रयत्नांतून लेखाचे वाचन शक्य झाले.

या शिलालेखानुसार गोविंद तुकदेव कीरपेकर यांची मुले हणमंत, रामाजी आणि तुकोजी कीरपेकर हे कर्जत येथे वास्तव्यास होते. त्यांनी सार्वजनिक उपयोगासाठी “सराफ विहीर” बांधण्यासाठी तब्बल १००६ रुपये खर्च केल्याची नोंद आढळते. त्या काळात हजार रुपयांहून अधिक खर्च करणे म्हणजे अत्यंत मोठे लोककल्याणकारी कार्य मानले जात होते.

लेखाच्या सुरुवातीस “भगवंत वेंकट सत्री” असा उल्लेख आढळतो. हे नाव विहीर बांधणाऱ्या कारागिराचे किंवा कामावर देखरेख करणाऱ्या प्रमुख व्यक्तीचे असावे, असा संशोधकांचा अंदाज आहे.

दोन वर्षांनंतर विहिरीचा जीर्णोद्धार

या बारवेवरच दुसरा शिलालेख आढळतो. बारवेच्या पायऱ्या उतरताना उजव्या बाजूच्या दगडी चौथऱ्यावर दोन स्वतंत्र शिळांवर हा लेख कोरलेला आहे.

या शिलालेखात शके १६२२ (इ.स. १७००) विक्रम नाम संवत्सरातील अंगारकी चतुर्थीचा उल्लेख आहे. त्यानुसार गोविंद तुकदेव कीरपेकर यांचे पुत्र धर्माजी कीरपेकर यांनी “चतुर्थी विहिरीचा” जीर्णोद्धार केला. दिनांक ३ डिसेंबर १७००, मंगळवार या दिवशी हे काम पूर्ण झाल्याची नोंद शिलालेखात आढळते.

यामध्ये भगवंत राम आणि नरसो नागनाथ या व्यक्तींची नावेही कोरलेली आहेत. ते या कामाशी संबंधित कारागीर किंवा शिल्पकार असावेत, असे मानले जाते.

जलसंवर्धनाची तीनशे वर्षांपूर्वीची जाणीव

या दोन शिलालेखांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते तत्कालीन समाजाच्या जलसंवर्धनाविषयीच्या दूरदृष्टीचे दर्शन घडवतात. आजच्या काळात जलसंकट, भूजलपातळीतील घट आणि पाणीटंचाई यांसारख्या समस्या गंभीर बनत असताना, सुमारे ३२५ वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांनी जलस्रोतांची निर्मिती आणि त्यांचे संवर्धन किती गांभीर्याने केले होते, याचा पुरावा हे शिलालेख देतात.

पहिल्या पिढीने विहीर बांधली आणि पुढील पिढीने तिचा जीर्णोद्धार केला. यावरून सार्वजनिक मालमत्ता ही केवळ एका पिढीची नसून पुढील अनेक पिढ्यांची जबाबदारी आहे, ही जाणीव त्या काळातील समाजात दृढ होती, हे स्पष्ट होते.

लोककल्याण आणि दानशूरतेची परंपरा

भारतीय संस्कृतीत जलदान हे श्रेष्ठ पुण्यकर्म मानले गेले आहे. त्यामुळे विहिरी, तळी, बारवा, धर्मशाळा आणि मंदिरे यांसारख्या सार्वजनिक उपयुक्ततेच्या वास्तू उभारण्याची परंपरा प्राचीन काळापासून होती.

किरपेकर कुटुंबाने केलेले हे कार्य त्याच दानपरंपरेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. विहिरीसाठी खर्च झालेली रक्कम, त्याची लेखी नोंद आणि त्यानंतर झालेला जीर्णोद्धार यावरून त्या कुटुंबाची आर्थिक समृद्धी आणि समाजाप्रती असलेली बांधिलकी दिसून येते.

कर्जतच्या इतिहासासाठी मौल्यवान पुरावा

या शिलालेखांचे आणखी एक महत्त्व म्हणजे त्यात “करजत” या नावाचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. त्यामुळे कर्जतच्या ऐतिहासिक अस्तित्वाचा हा महत्त्वाचा पुरावा ठरतो. स्थानिक इतिहास, वस्ती, समाजरचना, कुटुंबव्यवस्था आणि आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यासाठी हे शिलालेख अत्यंत उपयुक्त आहेत.

तसेच “सराफ विहीर” या उल्लेखावरून व्यापारी किंवा सराफ समाजाचा सहभाग असल्याचे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील व्यापारी वर्ग सार्वजनिक कामांमध्ये सक्रिय होता, हेही स्पष्ट होते.

इतिहास जपण्याची आजची गरज

कर्जतच्या या बारवेवरील दोन शिलालेख केवळ दगडावरील अक्षरे नाहीत; ते आपल्या पूर्वजांच्या दूरदृष्टीचे, लोकहिताच्या भावनेचे आणि जलसंवर्धनाच्या संस्कृतीचे जिवंत स्मारक आहेत. आधुनिक समाजाने या वारशाकडे केवळ इतिहास म्हणून न पाहता त्यातून प्रेरणा घेणे आवश्यक आहे.

ज्या पूर्वजांनी शेकडो वर्षांपूर्वी पाण्याचे महत्त्व ओळखून जलस्रोत उभारले आणि त्यांचे संवर्धन केले, त्यांच्या कार्यातून आजच्या पिढीनेही जलसंवर्धन, पर्यावरण संरक्षण आणि सार्वजनिक संपत्तीच्या जतनाचा आदर्श घ्यायला हवा.

कर्जतच्या या बारवेवरील दोन शिलालेख इतिहास, संस्कृती, समाजकारण आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा संगम घडविणारा एक अमूल्य वारसा असून तो जतन करणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.

 

संशोधन : राजेश पोपट इंगळे

शिलालेख वाचन : अनिल किसन दुधाणे, डॉ. शैलेंद्र भांडारे