राशीनच्या जगदंबा मंदिरातील दुसरा शिलालेख उलगडतो पानिपतवीर सरदार अंताजी माणकेश्वर गंधे यांचे ऐतिहासिक योगदान

मराठा वैभव, देवीभक्ती, दानपरंपरा आणि ग्रामप्रशासनाचा दुर्मीळ पुरावा

दि. 10 जून 2026 गणेश कविटकर

कर्जत तालुका – शिलालेख वाचन – भाग – 6

अहिल्यानगर जिल्ह्यातील ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारसा लाभलेल्या राशीन येथील प्रसिद्ध श्री जगदंबा देवी मंदिर परिसरात आढळलेला आणखी एक शिलालेख मराठाकालीन इतिहासाच्या अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरत आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस असलेल्या ओवऱ्यांमधील एका खांबावर कोरलेला हा शिलालेख केवळ मंदिराच्या स्थापत्य इतिहासाची माहिती देत नाही, तर पानिपतच्या रणांगणात पराक्रम गाजवणारे आणि दिल्लीचे मराठा सेनापती म्हणून ओळखले जाणारे सरदार अंताजी माणकेश्वर गंधे यांच्या धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक योगदानावरही प्रकाश टाकतो.

शतकानुशतके ऊन, वारा, पाऊस आणि वारंवार झालेल्या रंगरंगोटीमुळे शिलालेखातील अक्षरे बऱ्याच प्रमाणात अस्पष्ट झाली होती. मात्र शिलालेख अभ्यासक अनिल दुधाणे आणि अनिकेत रजपूत यांनी छाप (Estampage) घेऊन केलेल्या अभ्यासातून या शिलालेखातील मजकूर वाचण्यात यश मिळविले. त्यामुळे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत मौल्यवान माहिती प्रकाशात आली आहे.

१७५८ मधील ऐतिहासिक नोंद

देवनागरी लिपीतील सात ओळींच्या या शिलालेखात शालिवाहन शक १६७९, ईश्वर नाम संवत्सर, माघ वद्य प्रतिपदा अशी स्पष्ट कालनोंद आढळते. ही तारीख ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार २४ फेब्रुवारी १७५८ अशी ठरते.

शिलालेखानुसार, मौजे कामरगाव येथील कुळकर्णी आणि मराठा साम्राज्याचे पराक्रमी सरदार अंताजी माणकेश्वर गंधे यांनी देवी भवानी-यमाईच्या चरणी समर्पित भावनेतून मंदिरातील ओवऱ्यांचे बांधकाम करून ते धार्मिक कार्य देवीला अर्पण केले.

हा उल्लेख केवळ एका बांधकामाची नोंद नसून मराठाकालीन समाजातील धार्मिक श्रद्धा, दानधर्म आणि लोककल्याणकारी विचारांचे जिवंत उदाहरण आहे.

“श्री यमाई चरणी तत्पर” भक्तीचा जिवंत पुरावा

शिलालेखातील “श्री यमाई चरणी तत्पर” हा उल्लेख विशेष लक्षवेधी आहे. या शब्दांतून अंताजी माणकेश्वर यांची देवीप्रती असलेली नितांत श्रद्धा आणि समर्पणभाव स्पष्टपणे दिसून येतो.

इतिहासकारांच्या मते, मंदिरांच्या उभारणीत किंवा विस्तारात तत्कालीन सरदार, कुळकर्णी, वतनदार आणि गावातील प्रतिष्ठित व्यक्ती मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक मदत करत असत. त्यामुळे धार्मिक स्थळे ही केवळ उपासनेची केंद्रे नसून सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक जीवनाची केंद्रे बनत असत.

ओवऱ्यांचे सामाजिक महत्त्व

मंदिरातील ओवरी हा भाग त्या काळातील ग्रामीण जीवनात अत्यंत उपयुक्त मानला जात होता. यात्रेकरूंना मुक्काम, पुराणकथा वाचन, धार्मिक प्रवचने, ग्रामसभा, सण-उत्सव आणि सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी या ओवऱ्यांचा वापर होत असे.

त्यामुळे अंताजी माणकेश्वर यांनी उभारलेल्या या ओवऱ्या केवळ वास्तुशिल्प नव्हत्या, तर समाजजीवन समृद्ध करणारी सार्वजनिक सुविधा होती. त्यामुळे या बांधकामातून मंदिराच्या धार्मिक कार्यासोबतच सामाजिक कार्यक्षेत्राचाही विस्तार झाल्याचे दिसून येते.

पानिपतचा वीर आणि इतिहासातील दुर्दैवी अंत

अंताजी माणकेश्वर गंधे हे मराठा साम्राज्यातील अत्यंत सक्षम मुत्सद्दी, प्रशासक आणि लष्करी अधिकारी होते. दिल्लीतील मराठा सत्तेचे व्यवस्थापन, प्रशासन आणि लष्करी मोहिमांमध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

१४ जानेवारी १७६१ रोजी झालेल्या तिसऱ्या पानिपतच्या युद्धात त्यांनी मराठा सैन्याबरोबर शौर्याने लढा दिला. युद्धात ते जखमी झाले असले तरी रणांगणातून बाहेर पडण्यात त्यांना यश आले. मात्र त्यानंतरच्या गोंधळात फारुखाबाद परिसरात झालेल्या हल्ल्यात त्यांचा मृत्यू झाला.

इतिहास संशोधकांच्या मते, अंताजी माणकेश्वर हे तलवार आणि लेखणी दोन्ही तितक्याच समर्थपणे चालवणारे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांचे अकाली निधन हे मराठा इतिहासासाठी मोठे नुकसान मानले जाते.

राशीनच्या मंदिर विकासामागील गंधे यांचे मोठे योगदान

इतिहासातील उल्लेखानुसार, राशीन येथील श्री अंबिका-जगदंबा मंदिराच्या विकासात अंताजी माणकेश्वर गंधे यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मंदिरातील दीपमाळ तसेच अनेक ओवऱ्यांची उभारणी त्यांनी केली होती.

दीपमाळेवरील शिलालेखात “अंताजी माणकेश्वर गाव कामगार कामरगावकर” असा उल्लेख आढळतो. यावरून त्यांच्या कार्याचा आणि मंदिराशी असलेल्या नात्याचा पुरावा मिळतो.

स्थानिक परंपरेनुसार, राशीनचे भव्य मंदिर उभारण्यात राजे भोसले, सरदार अंताजी माणकेश्वर गंधे आणि शेटे सरकार यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.

मराठाकालीन ग्रामप्रशासनाचा दस्तऐवजी पुरावा

या शिलालेखात “कुळकर्णी” पदाचा स्पष्ट उल्लेख आहे. त्यामुळे त्या काळातील ग्रामव्यवस्थेची माहिती मिळते. कुळकर्णी हा गावच्या महसूल आणि प्रशासकीय कारभारातील महत्त्वाचा अधिकारी मानला जात असे.

शिलालेखातील ही नोंद मराठा प्रशासनाची रचना, स्थानिक स्वराज्य व्यवस्था आणि गावपातळीवरील नेतृत्व यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ठरते.

इतिहास संशोधनासाठी अमूल्य ठेवा

राशीन येथील हा शिलालेख भवानी-यमाई उपासना, मराठाकालीन मंदिर स्थापत्य, स्थानिक दानपरंपरा, ग्रामप्रशासन आणि पानिपतपूर्व काळातील सामाजिक जीवन यांचा एकत्रित अभ्यास करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा पुरावा आहे.

अनेकदा इतिहास मोठ्या युद्धांत, राजांच्या पराक्रमात किंवा साम्राज्यांच्या विस्तारात शोधला जातो. परंतु अशा शिलालेखांमधून सामान्य लोक, स्थानिक नेते, दानशूर व्यक्ती आणि त्यांच्या समाजकार्यातून घडलेला इतिहास समोर येतो. त्यामुळे राशीनचा हा शिलालेख केवळ दगडावर कोरलेला मजकूर नसून मराठा वैभव, श्रद्धा, समाजसेवा आणि सांस्कृतिक परंपरेचा जिवंत दस्तऐवज ठरतो.

शिलालेख वाचन अनिल किसन दुधाणे, अनिकेत रजपूत यांनी केले असून श्री जगदंबा देवी ट्रस्ट राशीन, शिवदुर्ग ट्रेकर्स फाऊंडेशन संचलित शिवदुर्ग वारसा संवर्धन समितीचे राजेश इंगळे, दिगंबर भुजबळ, सचिन भोसले व सर्व सेवेकरी यांनी सहकार्य केले आहे.