कुलदैवत परंपरा, मराठाकालीन संस्कृती आणि स्थानिक इतिहासाचा अनमोल ठेवा; संशोधकांसाठी महत्त्वपूर्ण पुरावा

राशीनच्या जगदंबा मंदिरात सापडला मराठाकालीन संस्कृत शिलालेख

दि. 09 जून 2026 गणेश कविटकर

कर्जत तालुका – शिलालेख वाचन – भाग – 5

 

अहिल्यानगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यातील ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व लाभलेल्या राशीन येथील श्री जगदंबा देवी मंदिर परिसरात मराठाकालीन संस्कृत भाषेतील एक दुर्मिळ शिलालेख आढळून आला असून, तो स्थानिक इतिहास, देवीभक्ती, कुलपरंपरा आणि तत्कालीन सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वपूर्ण पुरावा म्हणून समोर आला आहे. मंदिराच्या मागील भागातील ओवरीमधील एका दगडी खांबावर कोरलेला हा शिलालेख तब्बल अडीचशे वर्षांहून अधिक काळाचा इतिहास आपल्या अंगी बाळगून आजही त्या काळातील भक्तिभावाची साक्ष देत उभा आहे.

हा शिलालेख देवनागरी लिपीत संस्कृत भाषेत कोरलेला असून त्यामध्ये एकूण सात ओळींचा मजकूर आहे. लेख उठाव स्वरूपात कोरलेला असला तरी अनेक वर्षे उघड्यावर राहणे, वातावरणाचा परिणाम आणि वारंवार झालेल्या रंगरंगोटीमुळे त्यातील अनेक अक्षरे अस्पष्ट झाली आहेत. मात्र शिलालेखाचा छाप घेतल्यानंतर आणि बारकाईने अभ्यास केल्यानंतर त्याचे वाचन शक्य झाले. पुण्यातील प्रसिद्ध शिलालेख अभ्यासक अनिल दुधाणे आणि डॉ. श्रीनंद बापट यांनी या लेखाचे वाचन, भाषांतर आणि ऐतिहासिक विश्लेषण केले.

देवीभक्तीचा भावस्पर्शी संदेश

शिलालेखातील मजकुरातून रेणुकादेवीप्रती असलेली अखंड श्रद्धा आणि भक्ती प्रकर्षाने जाणवते. लेखाची सुरुवात देवीच्या चरणकमलांच्या स्तुतीने होत असून, माणिक्य नावाच्या व्यक्तीचा पुत्र देवीच्या भक्तीत पूर्णपणे लीन झाल्याचा उल्लेख त्यामध्ये आहे. आपल्या पूर्वजांनी ज्या निष्ठेने देवीची सेवा आणि उपासना केली, त्याच परंपरेचा वारसा पुढील पिढ्यांनीही जपावा, अशी अंतःकरणातून व्यक्त झालेली भावना या लेखात आढळते.

“मत्पूर्वज” आणि “मदीयाः” यांसारख्या शब्दांमधून ही भक्ती केवळ एखाद्या व्यक्तीपुरती मर्यादित नसून संपूर्ण वंशपरंपरेशी जोडलेली असल्याचे स्पष्ट होते. भारतीय संस्कृतीत कुलदैवताच्या उपासनेला असलेले महत्त्व, पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेल्या श्रद्धा आणि धार्मिक सातत्य यांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण या शिलालेखातून दिसून येते.

संस्कृत काव्यपरंपरेचा सुंदर नमुना

या शिलालेखाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील काव्यात्मक भाषा. “चरणकमल”, “सरोज”, “भजन”, “पूर्वज” अशा शब्दांचा वापर केवळ माहिती नोंदविण्यासाठी नसून भक्तीभाव व्यक्त करण्यासाठी करण्यात आला आहे. त्यामुळे हा लेख प्रशासकीय किंवा दाननोंद स्वरूपाचा न राहता भक्तिरसाने ओतप्रोत भरलेली साहित्यिक रचना असल्याचे जाणवते.

इतिहास अभ्यासकांच्या मते, अशा प्रकारचे संस्कृत शिलालेख मराठाकालीन धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवन समजून घेण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात. त्या काळातील लोकांची धार्मिक मानसिकता, भाषिक परंपरा आणि देवतांप्रती असलेली निष्ठा यांचे प्रतिबिंब या लेखात दिसते.

१५ फेब्रुवारी १७५८ ची ऐतिहासिक नोंद

शिलालेखात स्पष्टपणे शालिवाहन शक १६७९, ईश्वरनाम संवत्सर, माघ शुक्ल अष्टमी असा कालोल्लेख करण्यात आला आहे. या तिथीचे रूपांतर केल्यास दिनांक १५ फेब्रुवारी १७५८, बुधवार असा दिवस निश्चित होतो. विशेष म्हणजे हा काळ मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचा कालखंड मानला जातो. त्या वेळी छत्रपती रामराजे यांची कारकीर्द सुरू होती.

इतिहासाच्या दृष्टीने हा कालोल्लेख अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण त्यामुळे शिलालेखाचा नेमका कालखंड निश्चित होतो आणि त्याचा संबंध त्या काळातील सामाजिक, धार्मिक व राजकीय परिस्थितीशी जोडता येतो.

स्थानिक दाते आणि भक्तांची माहिती

शिलालेखामध्ये “श्रीकामकृष्ण” आणि “अनंत” या व्यक्तींचा उल्लेख आढळतो. या व्यक्तींनी देवीप्रती श्रद्धा व्यक्त करून धार्मिक कार्य केले किंवा दान अर्पण केले असल्याचे संकेत मिळतात. अशा उल्लेखांमुळे त्या काळातील स्थानिक समाजजीवन, दाते, धार्मिक कार्यकर्ते आणि मंदिर व्यवस्थेशी संबंधित व्यक्तींची माहिती इतिहासास उपलब्ध होते.

अनेकदा अशा शिलालेखांमधून तत्कालीन समाजातील प्रभावी व्यक्ती, त्यांचे धार्मिक कार्य आणि समाजासाठी केलेले योगदान यांची नोंद जतन झालेली असते. त्यामुळे या शिलालेखाचे महत्त्व अधिक वाढते.

कुलदैवत परंपरेचा जिवंत पुरावा

महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांमध्ये कुलदैवत उपासनेची परंपरा शेकडो वर्षांपासून जपली गेली आहे. राशीन येथील या शिलालेखातूनही अशाच कुलपरंपरेचे दर्शन घडते. पूर्वजांनी जपलेली श्रद्धा पुढील पिढ्यांनी टिकवून ठेवावी, हा संदेश या लेखातून व्यक्त होतो. त्यामुळे हा शिलालेख धार्मिक भावनेबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक सातत्याचा देखील दस्तऐवज ठरतो.

इतिहास संशोधनासाठी अमूल्य ठेवा

राशीन येथील हा शिलालेख केवळ एका धार्मिक नोंदीपुरता मर्यादित नसून मराठाकालीन इतिहास, संस्कृत भाषा, कुलपरंपरा, स्थानिक दाते, देवीभक्ती आणि समाजजीवन यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण स्रोत आहे. अशा शिलालेखांमुळे स्थानिक इतिहासाला नवे संदर्भ मिळतात आणि दुर्लक्षित वारशाचे जतन करण्याची प्रेरणा मिळते.

आजच्या पिढीला आपल्या सांस्कृतिक वारशाची जाणीव करून देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य अशा ऐतिहासिक पुराव्यांमुळे होते. म्हणूनच राशीनच्या जगदंबा मंदिरातील हा शिलालेख स्थानिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी विशेष मौल्यवान ठरत असून, भविष्यातील संशोधकांसाठीही तो एक महत्त्वाचा संदर्भग्रंथ ठरणार आहे.

या शिलालेखाचे शोधकार्य, छाप, संदर्भ संकलन, वाचन आणि अर्थनिर्णयन अनिल दुधाणे व डॉ. श्रीनंद बापट यांनी केले आहे. तसेच जगदंबा देवी ट्रस्ट राशीनचे अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, सचिव, सर्व पदाधिकारी, सेवेकरी आणि शिवदुर्ग ट्रेकर्स फाऊंडेशन संचलित शिवदुर्ग वारसा संवर्धन समितीचे राजेश इंगळे, दिगंबर भुजबळ व सचिन भोसले यांचे या कार्यासाठी विशेष सहकार्य लाभले.